Spoedtransplantatie van het hoornvlies: uniek systeem in Nederland
Soms kan een oog alleen gered worden door een spoedtransplantatie van het hoornvlies. Gelukkig is het in Nederland mogelijk om binnen 24 uur een hoornvlies van een donor te ontvangen. Maar hoe gaat dat in zijn werk?
28 april 2026
Annemiek Rijneveld (oud-oogarts en medisch adviseur bij weefselbank ETB-BISLIFE) en Inge Uitendaal (medewerker allocatie en cross-over bij de NTS) leggen het uit.
Wanneer het hoornvlies vervormd is of helderheid verliest, kan een hoornvliestransplantatie soms uitkomst bieden. Voor zo’n transplantatie is oogweefsel van een overleden donor nodig en hiervoor is een wachtlijst in Nederland.
Ongetypeerde en getypeerde hoornvliezen
Veruit de meeste patiënten hebben geen specifiek type donorhoornvlies nodig en komen op de ‘gewone’ wachtlijst voor een zogenaamd ongetypeerd hoornvlies. Daarnaast is er een wachtlijst voor patiënten die wél een specifiek type hoornvlies nodig hebben (ongeveer 3% van alle hoornvliestransplantaties). Dit zijn hoornvliezen met een bepaalde identiteitskaart voor de cellen in je lichaam (humaan leukocyten antigeen (HLA)-typering). Zo’n getypeerd donorhoornvlies is bijvoorbeeld nodig bij patiënten die bloedvaten in hun hoornvlies hebben. Dat is zeldzaam, want normaal gesproken komen er geen bloedvaten in het hoornvlies voor. Ook kan het dat de oogarts een getypeerd donorhoornvlies wil gebruiken na eerdere afstoting.
De oogarts bepaalt in overleg met de patiënt het moment waarop een hoornvlies nodig is en vraagt dit aan. In Nederland zijn er meestal genoeg hoornvliezen van overleden donoren beschikbaar. Toch moet er soms wat geschoven worden in de planning van de transplantaties. Hoornvliezen zijn namelijk beperkt houdbaar en de ene maand zijn er meer donoren dan de andere maand. Wel kan het lastig zijn om een donorhoornvlies te vinden met de juiste HLA-typering en daardoor kan de wachttijd voor een getypeerd hoornvlies langer zijn dan voor een ongetypeerd hoornvlies.
Weefselketen: donatie en transplantatie
Ontdek hoe de weefselketen in Nederland is georganiseerd en welke professionals samenwerken van donorherkenning tot transplantatie.
Meer over de weefselketen
Spoedgevallen
In de meeste gevallen is er weinig urgentie om de transplantatie uit te voeren. Maar, soms is er wel haast geboden en is er zo snel mogelijk een hoornvliestransplantatie nodig om het oog te behouden. ‘Gelukkig is er in Nederland een mooi systeem waardoor een spoedtransplantatie heel snel kan plaatsvinden,’ vertelt Annemiek Rijneveld, oud-oogarts en medisch adviseur bij weefselbank ETB-BISLIFE in Haarlem. ‘Dit is mogelijk dankzij een goede samenwerking tussen de NTS, de weefselbanken in Nederland en transplanterende oogartsen.’
Een donorhoornvlies dat wordt gebruikt voor een spoedtransplantatie wordt ook wel een spoedcornea genoemd. Deze spoedcornea’s worden ingezet voor Nederlandse patiënten bij wie een operatie binnen 48 uur nodig is. De meest voorkomende reden voor een spoedtransplantatie van het hoornvlies is een dreigende perforatie. ‘Dat betekent dat een gat in het hoornvlies dreigt te ontstaan. Als dit gebeurt, dan komt dat in bijna de helft van de gevallen (47%) door een infectie van het hoornvlies (infectieuze keratitis) die niet goed reageert op de gebruikelijke medicatie, bijvoorbeeld bij infecties door bacteriën of schimmels bij het dragen van zachte contactlenzen. Deze mensen hebben geen tijd om op de wachtlijst te staan en moeten zo snel mogelijk geopereerd worden om perforatie te voorkomen. Met een spoedtransplantatie kun je een ontvanger behoeden voor het blind worden aan een oog,’ aldus Rijneveld.
Bewaring door de hoornvliesbank
Hoornvliezen worden in Nederland centraal beheerd door de twee weefselbanken Amnitrans EyeBank Rotterdam en ETB-BISLIFE. Daar worden ze bewaard net onder lichaamstemperatuur – tussen de 31 en 34 graden – in een potje met vloeistof met daarin onder andere serum, antibiotica, en antischimmelmiddelen. De hoornvliezen zwellen in deze vloeistof een beetje op en zijn zo 21 tot 28 dagen houdbaar. Voordat de hoornvliezen gebruikt kunnen worden voor een transplantatie moeten ze eerst weer ‘ontzwellen’, een proces dat 2 tot 3 dagen duurt. Daarvoor worden ze overgezet naar een ander bewaarsysteem, een zogenaamd transportmedium. De hoornvliezen zijn nog ongeveer een week bruikbaar nadat ze zijn overgezet naar een transportmedium.
Maar hoe moet dat dan als er met spoed een hoornvlies nodig is? Dan is er immers geen tijd om twee tot drie dagen te wachten met transplanteren. Rijneveld: ‘Daarom zijn er landelijk altijd twee spoedcornea’s beschikbaar. Die zijn al overgezet naar een transportmedium, zodat ze direct gebruikt kunnen worden voor een transplantatie. Met twee van deze hoornvliezen kunnen we eigenlijk alle spoedaanvragen dekken.’ Inge Uitendaal, medewerker allocatie en cross-over bij de NTS, legt uit dat ze bij de NTS bijhouden welk hoornvlies, bij welke weefselbank, wanneer is omgezet. ‘Wanneer er een spoedcornea gebruikt wordt, geven we meteen aan de weefselbanken door dat een nieuwe omzetprocedure gestart moet worden. Zo kunnen wij ervoor zorgen dat er altijd twee spoedcornea’s beschikbaar zijn.’
Hoornvlies online aanvragen
Voor het aanvragen van donorweefsel wordt sinds 2021 gebruik gemaakt van een door de NTS ontwikkelde cornea-allocatieapp. ‘Via deze app kunnen chirurgen van de verschillende ziekenhuizen een donorhoornvlies aanvragen. Ze registreren in de app de ontvanger en wat ze precies willen: een getypeerd of ongetypeerd hoornvlies, de operatietechniek die ze willen uitvoeren en op welke datum ze willen opereren. Die datum ligt altijd een beetje in de toekomst, minimaal een week en liever nog wat verder weg, zodat de weefselbanken ruim de tijd hebben om een aanbod te kunnen doen. Ook aanvragen voor spoedcornea’s kunnen zij via deze app versturen. De applicatie laat vervolgens direct zien welke spoedcornea beschikbaar is’, vertelt Uitendaal.
Ethisch dilemma
De procedure voor spoedcornea’s werkt heel goed. Toch kun je je voorstellen dat er ook nadelen aan kleven. Zo zou het kunnen voorkomen dat er op een bepaald moment meer dan twee patiënten met spoed een hoornvlies nodig hebben. Wat gebeurt er dan met die derde patiënt? ‘Dan kan een ongetypeerd hoornvlies gebruikt worden dat eigenlijk bedoeld was voor een andere patiënt’, zegt Rijneveld. ‘Een geplande operatie zou dan enkele dagen moeten worden uitgesteld. Dat is geen wenselijke situatie, omdat iemand die zich daarop heeft ingesteld dan niet meteen geopereerd kan worden, maar gelukkig is dit de afgelopen jaren nog niet voorgekomen.’
Daarentegen komt het ook voor dat er enkele hoornvliezen overblijven als er geen spoedaanvragen zijn. ‘Het is zo doorgerekend dat patiënten met de ernstigste indicatie, een dreigende perforatie, altijd geholpen kunnen worden zodat we blindheid kunnen vermijden. Wat mij betreft weegt het redden van een oog ruimschoots op tegen het over hebben van een hoornvlies,’ zegt Rijneveld. ‘Voor patiënten, hun naasten en nabestaanden van donoren is het vooral heel belangrijk om te weten dat er in Nederland alles aan gedaan wordt om elk hoornvlies een goede bestemming te geven.’
Corneatransplantaties in cijfers
Jaarlijks worden er in Nederland rond de 40 spoedtransplantaties uitgevoerd. In 2023 waren er 294 spoedcornea’s beschikbaar, waarvan er 43 getransplanteerd werden en in 2024 waren er 290 beschikbaar, waarvan er 38 werden getransplanteerd.
