Vijf jaar nieuwe Donorwet: wat heeft de wet gebracht?

In juli 2020 veranderde in Nederland de Donorwet. Voorheen moesten mensen zelf actie ondernemen om zich als donor te registreren (‘opt-in’). Onder de nieuwe wet met het ‘opt-out’-systeem krijgt iedere volwassene een registratie in het Donorregister. Wie geen keuze vastlegt, wordt geregistreerd als ‘Geen bezwaar tegen orgaandonatie’, wat gelijk staat aan toestemming.

Het primaire doel van deze methode was: toestemming voor orgaan- en weefseldonatie vergroten en uiteindelijk het aantal donoren verhogen.

Wat heeft dat na vijf jaar opgeleverd? Onderzoekers bekeken de ontwikkelingen in Nederland en Engeland, waar vrijwel tegelijkertijd een overgang werd gemaakt van een opt-in toestemmingssysteem naar een opt-out. Ze keken naar donorregistraties, toestemming voor donatie en het aantal daadwerkelijke donoren.

Van iedere volwassene is de keuze bekend

Inmiddels is van de hele volwassen Nederlandse bevolking een keuze vastgelegd. In januari 2026 stond 34 procent geregistreerd met ‘Ja, ik wil donor zijn’, 24 procent met ‘Geen bezwaar’, en 31 procent koos voor ‘Nee, ik wil geen donor zijn’. De overige 11 procent laat de beslissing over aan nabestaanden of een specifiek aangewezen persoon. Opgeteld heeft 58 procent een registratie die orgaan- of weefseldonatie mogelijk maakt.

Opvallend is het grote aantal mensen dat ‘nee’ heeft geregistreerd. Maar ook dat is een belangrijke winst van de wet: een duidelijke keuze van deze mensen dat ze niet willen doneren. En bij zorgprofessionals en naasten is nu vaker bekend wat iemand zelf wilde. Onder de oude wet moest de familie geregeld over donatie praten zonder de voorkeur van hun dierbare te kennen.

Vaker toestemming bij het donatiegesprek

Komt iemand medisch in aanmerking voor orgaandonatie, dan is de registratie het uitgangspunt voor het gesprek met de familie. Kijk je alleen naar de families met wie zo’n donatiegesprek is gevoerd, dan is er sinds de wetswijziging een verandering te zien.

In de drie jaar vóór de nieuwe wet lag het jaarlijkse toestemmingspercentage tussen 42 en 45 procent. In 2020 was dat 48 procent.

Na invoering van de wet steeg dat tot 60 procent in 2021 en 2022, en tot 61 procent in 2023. In 2025 lag het op 56 procent.

Reken je alle potentiële donoren mee, inclusief mensen die ‘nee’ hebben geregistreerd, dan is het verschil veel kleiner. Het totale toestemmingspercentage bleef tussen 2017 en 2025 rond de 35 procent. De onderzoekers vonden geen statistisch significante stijging na invoering van de nieuwe wet. Bij de daadwerkelijk gevoerde donatiegesprekken wordt dus vaker toestemming gegeven dan onder de oude wet. Over de hele groep potentiële donoren is de toename beperkt.

‘Geen bezwaar’ soms lastig

De registratie toestemming op basis van ‘geen bezwaar’ vraagt aandacht. Staat iemand expliciet met ‘ja’ geregistreerd, dan steunt de familie meestal de donatie. Maar bij ‘geen bezwaar’ gebeurde dat in meer dan de helft van de gevallen niet. Het zou helpen als mensen de registratie met hun naasten bespreken. Die weten dan zowel wat er in het Donorregister staat, als hoe iemand daar zelf over dacht.

Ook voor zorgprofessionals kan een donatiegesprek op basis van ‘geen bezwaar’ lastig zijn. De wet werd midden in de coronapandemie ingevoerd, waardoor gesprekstrainingen hiervoor niet altijd mogelijk waren. Bovendien voeren intensivisten sowieso niet vaak zo’n gesprek. En: na een training kunnen maanden of zelfs jaren voorbijgaan voordat zij een eerste ‘geen bezwaar’-situatie meemaken. Training, ondersteuning en ervaring blijven daarom belangrijk.

Meer donoren, maar niet alleen door de wet

Het aantal overleden orgaandonoren is in Nederland de afgelopen jaren gestegen. Maar die stijging is niet alleen aan de nieuwe Donorwet toe te schrijven. In 2024 waren het er 360, het hoogste aantal in de onderzochte periode. Ook orgaandonatie na euthanasie komt vaker voor: van 13 in 2022 naar 34 in 2025.

De onderzoekers noemen als redenen voor stijging onder meer: ruimere mogelijkheden voor donatie van organen die voorheen niet geschikt waren, nieuwe technieken om organen in de donor of op de machine te kunnen beoordelen en te verbeteren, en sinds 2021: hartdonatie na circulatoire dood.

In Engeland steeg het aantal donoren na invoering van het opt-outsysteem overigens niet boven het niveau van vóór de coronapandemie. Ook daalde daar het toestemmingspercentage bij benaderde families. Maar de landen zijn ook niet één op één te vergelijken: hun registratie- en toestemmingssystemen verschillen.

Wet alleen is niet genoeg

Na vijf jaar blijkt dat de Nederlandse Donorwet meer duidelijkheid heeft gegeven over de wensen van potentiële donoren. Ook wordt bij donatiegesprekken vaker toestemming gegeven dan onder de oude wet, en zijn er meer gerealiseerde donoren.

Tegelijkertijd is de totale toestemming onder alle potentiële donoren maar beperkt veranderd. De onderzoekers concluderen dat een wetswijziging alleen niet genoeg is om orgaandonatie te vergroten. Goede infrastructuur, training van zorgprofessionals en blijvende aandacht voor orgaandonatie via campagnes en andere middelen blijven nodig.