Waarderen in de praktijk

Donatie van organen of weefsels is een precair proces. In relatief korte tijd moeten gesprekken, onderzoeken, besluiten en organisatie plaatsvinden. Alles is gericht op precisie en timing. Tegelijkertijd is het cruciaal recht te doen aan de naasten, die het schokkende bericht moeten verwerken dat hun geliefde niet meer kan herstellen of is overleden. Donatie vraagt van hen extra tijd en energie: gesprekken voeren, nadenken en langer wachten op het daadwerkelijke afscheid. ‘We vragen veel van naasten. Het is belangrijk dat te waarderen’, zegt Laura van Haaften.

Naast de familie staan

Van Haaften is donatie-intensivist in het Meander Medisch Centrum in Amersfoort. Zij vindt het essentieel dat zorgverleners bewust ruimte moeten maken voor erkenning en betekenisgeving. Zowel in het ziekenhuis als op vakcongressen vraagt zij aandacht voor het familieperspectief. ‘Het donatieproces moet logistiek gezien goed verlopen, maar de begeleiding van verdrietige naasten is net zo belangrijk. Zij nemen afscheid van een geliefde en moeten ermee verder.’

Orgaandonatie is op de IC in Amersfoort een niet-alledaagse gebeurtenis die intensief is voor het hele team. ‘Je moet veel regelen maar ook meerdere keren per dag met de familie praten.’ Dat past goed bij Van Haaften. ‘Ik haal veel werkplezier uit de menselijke kant van mijn vak. Ook als iemand overlijdt kan ik voelen dat ik een goede dag heb gehad, omdat ik het voor de naasten goed heb kunnen begeleiden.’ Ze gaat daarbij niet tegenover, maar naast hen staan. Dat zit voor haar in goed luisteren, respect tonen en afstemmen op wat iemand nodig heeft. ‘Ik wil laten voelen dat we samen oplopen.’

Die houding uit zich in kleine, concrete handelingen. Niet aan het voeteneind blijven staan, maar even gaan zitten. Een hand op een schouder leggen. Bij verdriet een stilte laten vallen, of een beker water halen. De kern van waarderen is volgens haar: laten merken dat je mensen echt ziet.

Op de IC in Amersfoort is die mensgerichte benadering onderdeel van de cultuur. ‘Ik heb een fantastische groep intensivisten getroffen, die naast dokter ook mens durven zijn.’ Die cultuur blijft niet vanzelf bestaan. ‘Door je ervan bewust te zijn en waardering uit te spreken als een collega iets goeds doet voor een patiënt, houd je dat levend.’ De intensivisten dragen hun benadering ook over aan arts-assistenten.

Tijd nemen

Naast de familie staan betekent ook: tijd nemen. ‘Je kunt niet in één keer vertellen: uw dierbare heeft een grote hersenbloeding, hij is hersendood en hij is donor. Dat moet in meerdere stapjes.’

Een cruciaal moment is het slechtnieuwsgesprek, waarin duidelijk wordt dat herstel niet meer mogelijk is. In dat gesprek brengt Van Haaften nooit donatie ter sprake. ‘Mensen kunnen anders de indruk krijgen dat de behandeling stopt om donatie mogelijk te maken. Ze moeten eerst begrijpen dat het niet meer goedkomt.’

Pas later volgt het donatiegesprek. Daarin legt ze uit hoe iemand in het Donorregister staat en wat donatie inhoudt, inclusief de onzekerheden. Ze heeft weinig schroom om het onderwerp aan te kaarten. ‘Het kan voelen alsof je een verdrietige familie belast. Maar als je het niet doet, ontneem je ze ook een kans iets te betekenen voor andere mensen.’ Donatie kan voor naasten waardevol zijn, ziet de intensivist. ‘Het idee dat uit het overlijden toch iets goeds voortkomt, kan helpen bij de verwerking.’

Ze vraagt families niet rechtstreeks wat zij van donatie vinden, omdat de registratie van de potentiële donor leidend is. ‘Als de beslissing bij nabestaanden ligt (bij een beslissing nabestaanden of specifiek persoon, red.) hebben naasten vaker spijt van een nee dan van een ja. Onderzoek laat zien dat het belastend is die keuze te moeten maken. Je mag daarom best een beetje paternalistisch zijn. Als donatie niet bij iemand past, hoor je dat vanzelf.’

Afstemmen

Het sleutelwoord in haar werk is afstemmen. ‘Je kunt dit soort gesprekken niet in een protocol gieten. Het is je professionaliteit dat je aanvoelt wat iemand nodig heeft.’ Dat betekent ook dat ze niet altijd alle technische details deelt. ‘Je hebt de plicht goede informatie te geven, maar die is niet voor iedereen helpend.’ Steeds maakt ze de afweging: wat helpt deze familie op dit moment?

Die aandacht werkt twee kanten op. ‘Als families zich gezien voelen, krijg je die waardering als zorgverlener ook terug. Die verbinding geeft veel positieve energie.’

Voor Van Haaften zit in die verbinding de essentie van waarderen in de donatiepraktijk. ‘We zijn professionals, dokters en verpleegkundigen. Maar wat mensen zich herinneren, is dat we er voor ze zijn, als mens. Misschien is dát wel de kern: dat we, juist op de meest emotionele momenten, blijven zien om wie het echt gaat.’

Dit artikel komt uit magazine Transparant (nr. 98).
Benieuwd naar meer verhalen en achtergrond? Lees hier het volledige magazine.